Zabytek.png
nr w rej.
2/2

Pałac na Wodzie

Pałac na Wodzie (albo Pałac na Wyspie, Pałac Łazienkowski, dawniej Łazienka Lubomirskiego) – klasycystyczny pałac położony w Łazienkach Królewskich, na sztucznej wyspie na Stawie Łazienkowskim, połączonej ze stałym lądem dwoma mostkami zwieńczonymi klasycystycznymi kolumnami.

Historia

Pałac na Wodzie ok. 1775 roku (przed przebudową)

Pałac na Wodzie ok. 1900 roku

Początki pałacu sięgają końca XVII wieku, kiedy to na sztucznej wyspie pośrodku stawu i na osi kanału Stanisław Herakliusz Lubomirski założył Łaźnię, wybudowaną w stylu barokowym według projektu Tylmana z Gameren. Budynek powstał w latach 1683-1690, potocznie nazwano go Łazienką Lubomirskiego. Był to parterowy budynek na planie centralnym z piętrową fasadą, nakryty dachem namiotowym zwieńczonym ośmioboczną latarnią z kopułką, zakrywającym środkowe pomieszczenie – Grotę. Do znajdującego się w tym pomieszczeniu basenu z fontanną wodę doprowadzano drewnianymi rurami z wodozbioru na skarpie wiślanej.

W 1764 roku właścicielem dóbr Ujazdowa oraz terenów Łaźni Lubomirskiego został król Stanisław August Poniatowski, który początkowo urządził w 1767 roku w pobliżu pałacu ogród francuski, natomiast w 1775 roku przystąpił do przebudowy pałacu, który stał się letnią rezydencją królewską. Przebudowa odbywała się w trzech etapach, w latach 1775-1776, 1784-1788 oraz 1792-1793, według projektu Dominika Merliniego oraz Jana Chrystiana Kamsetzera. Autorami dekoracji malarskiej i rzeźbiarskiej byli m.in. Marcello Bacciarelli i Jan Bogumił Plersch. Latem w pałacu na Wodzie organizowano obiady czwartkowe.

Po śmierci Stanisława Augusta Poniatowskiego pałac był własnością kolejno księcia Józefa Poniatowskiego i księżnej Marii Poniatowskiej, natomiast w 1817 roku został sprzedany rządowi carskiemu. W 1846 roku zachodnie skrzydło pałacu przerobiono na cerkiew. W dwudziestoleciu międzywojennym pałac, wraz z parkiem, był własnością Państwowych Zbiorów Sztuki, w latach 1921-1922 dokonano restauracji pałacu z usunięciem przeróbek z XIX wieku.

Pałac na Wodzie zimą

Pałac na Wodzie w trakcie renowacji
(2014por. 2013)

Jesienią 1944 roku sprzęty znajdujące się w pałacu zostały wywiezione przez stacjonujących w nim hitlerowców do III Rzeszy, a pałac spalono. Niemcy planowali go także wysadzić, w tym celu w murach wywiercili około tysiąca otworów na materiały wybuchowe, szczęśliwie ich pomysł nie został zrealizowany. Odbudowę pałacu rozpoczęto w 1945 roku, w latach 1946-1947 rozebrano przerobioną na cerkiew oficynę i odbudowano w pierwotnej formie. Dnia 16 maja 1960 roku pałac udostępniono dla zwiedzających, a rekonstrukcję wnętrz zakończono w 1965 roku, całość prac prowadzono pod kierownictwem architekta Jana Dąbrowskiego. Pałac został włączony w charakterze oddziału do Muzeum Narodowego, a od 1995 roku jest samodzielną instytucją.

W 2012 roku rozpoczęły się przygotowania do renowacji pałacu, na którą udało się uzyskać 24 mln złotych dotacji. Prace rozpoczęto pod koniec roku, do połowy 2013 roku wykonano część prac remontowo-konserwatorskich w pałacu oraz dokonano osuszenia części tarasu, na której stoi pałac, by zaizolowań i wzmocnić ściany. W ramach prac do 2015 roku wzmocniona została konstrukcja wspartych na drewnianych palach tarasów i mostków, wymieniony został dach, instalacja elektryczna oraz system centralnego ogrzewania, odrestaurowane zostały elewacje wraz z rzeźbami oraz cztery sale wewnątrz pałacu – Balowa, Salomona, Pokój Kąpielowy i Rotunda.

Wystrój

Fasada południowa

Fasada północna

Pawie na balkonie

Głównymi elementami wystroju pałacu są dwie elewacje: północna oraz południowa. Elewacja południowa posiada wgłębna galerię kolumnową, której ściana jest jednocześnie fasadą dawnej Łazienki Lubomirskiego, jest kameralna i obliczona na grę światła i cienia. Jej przeciwieństwem jest fasada północna ze środkowym, czterokolumnowym portykiem, obliczonym na monumentalność. Elewacje pałacu są wykonane w stylu wczesnoklasycystycznym, choć niektóre elementy (np. balkony) są barokowe.

Elewację północną zdobi kilka rzeźb: umieszczony ponad portykiem tympanon wieńczą rzeźby przedstawiające Marsa i Minerwę, dzieło powstałe pod kierownictwem Andrzeja Le Bruna około 1790 roku. Na tarasie znajdują się zaś dwa piaskowcowe lwy z wodotryskami, dzieło Leonardo Galliego i Franciszka Pincka, oraz dwie figury gladiatorów dłuta Andrzeja Le Bruna, będące kopią antycznych rzeźb, tzw. Gladiatorów Borghese.

Bardziej ozdobiona jest elewacja południowa: na attyce portyku umieszczone są cztery piaskowcowe rzeźby będące personifikacjami pór roku, dzieło Andrzeja Le Bruna z 1784 roku, zaś powyżej, na attyce wieńczącej belwederek, znajdują się cztery piaskowcowe rzeźby przedstawiające cztery żywioły, również będące dziełem Andrzeja Le Bruna. Jedna z nich, "Ogień", została zniszczona niemieckim pociskiem w 1944 roku, ale odtworzono ją w 1947 roku. Natomiast na attyce wieńczącej naroża skrzydeł bocznych umieszczone są rzeźby-personifikacje czterech kontynentów.

Kolejne rzeźby znajdują się na tarasie południowym przed wejściem do pałacu. Pośrodku znajduje się wykonany w 1786 roku z marmuru kararyjskiego zegar słoneczny z wypisanym na blacie monogramem Stanisława Augusta Poniatowskiego. Po bokach znajdują się dwie wykonane z piaskowca grupy rzeźbiarskie: Nimfa chwytająca winne grono z ręki Satyra oraz Hermafrodyta odtrącający nimfę wodną, wykonane w XVIII wieku. Natomiast w narożach tarasu znajdują się rzeźby Wisła i Bug, dzieło Ludwika Kufmanna z 1820 roku – tym rzeźbom towarzyszą dwie marmurowe wazy.

Linki zewnętrzne

Treści społeczności są dostępne na podstawie licencji CC-BY-SA, o ile nie zaznaczono inaczej.