ulica Jazdów w 2012 roku

Osiedle domków fińskich na Jazdowie - pierwsze powojenne osiedle mieszkaniowe w Warszawie. Początkowo zbudowano 90 domków dla pracowników Biura Odbudowy Stolicy, lecz z biegiem czasu liczba stojących domków zmalała do 27, wykorzystywanych głównie przez różne organizacje pozarządowe.

Historia

Budowa i początki osiedla

Zdjęcie lotnicze osiedla z maja 1945 roku, w trakcie budowy

Osiedle powstało jako tymczasowe mieszkania dla pracowników Biura Odbudowy Stolicy, które w początkowym okresie wykorzystywało ocalałe pawilony Szpitala Ujazdowskiego jako biura. Decyzja o lokalizacji została podjęta pod wpływem dwóch czynników: bliskości do Śródmieścia oraz możliwości dalszego wykorzystania terenu po demontażu domków[1]. Osiedle oficjalnie otwarto 1 sierpnia 1945 roku i choć domki nie posiadały np. łazienek na wyposażeniu, a fundamenty na których budowano domki często składały się głównie z gruzów kamienic, to sam fakt posiadania domku z solidnego drewnianego materiału był ówcześnie luksusem. Mieszkańcy, świadomi planowanej tymczasowości osiedla nie chcieli specjalnie ingerować w budowę domków, skupiając się raczej na zmianie błotnistego pobojowiska wokół we wspólne przydomowe ogródki, czemu sprzyjał "gniazdowy" układ domków skupionych w gromadach ze wspólną przestrzenią w ich środku. Osiedle rozciągało się wtedy od ul. Pięknej aż po Zamek Ujazdowski i posiadało studnię, łaźnię publiczną, świetlicę, przedszkole, szkołę podstawową, kapliczkę, kiosk oraz sklep spożywczy[2].

Losy osiedla w latach 60. i 70. XX wieku

Plan osiedla po ukończeniu budowy, 1948 rok

W kolejnych latach decyzję o wyburzeniu osiedla (w chwili budowy planowanego na 1955 rok[3][4]) odkładano na później, co tym bardziej zniechęcało mieszkańców do remontowania swoich domków. Konieczne remonty otrzymywały zezwolenia pod warunkiem, że jakiekolwiek rozbudowy będą zdemontowane po 1965 roku[2], kiedy tylko osiedle zacznie być wyburzane. Osiedle faktycznie zostało częściowo wyburzone w 1967 roku, lecz miało to związek z trwającą od 1967 do 1971 roku budową Ambasadą Francji przy ul. Pięknej, pierwszej inwestycji przeprowadzonej kosztem fińskich domków, których wyburzono wtedy 25. Najbardziej zmieniającą otoczenie inwestycją była budowa Trasy Łazienkowskiej przeprowadzona w latach 1971-1974. W tym okresie zburzono 10 domków oraz część XIX wiecznych pawilonów Szpitala Ujazdowskiego.

Nowa numeracja

Budowa Trasy poskutkowała dodatkowo oficjalnym nazwaniem bezimiennej ulicy między domkami; od 27 kwietnia 1971 oficjalnie nosiła ona nazwę ulicy Jazdów[5]. Wymagało to przenumerowania domków, które dotychczas korzystały z adresu ul. Górnośląska 45 (np. kolonia I dom 2). Aktualnie numeracja tylko połowicznie nawiązuje do tamtego systemu, gdyż kolonie zostały zamienione w działki o nowej numeracji przy pozostawieniu numerów domów. Na przykład, domek w kolonii V o numerze 17 dziś ma numer 3/17.

Osiedle w okresie III RP

W 1990 roku osiedle liczyło 42 domy. Wtedy również powstały pierwsze wytyczne konserwatorskie[6]. Postulowały one zachowanie i ochronę domków fińskich, a także przerzucenie kilku dodatkowych kładek nad Trasą Łazienkowską dla przywrócenia ciągłości terenu. W 1991 nazwę otrzymała kolejna ulica na osiedlu - ulica Johna Lennona[5], dotychczas nazywana czarną alejką[2][7].

W 2002 roku rozebrano część domków (dawnej I kolonii) wraz z dawnym pawilonem psychiatrycznym Szpitala Ujazdowskiego (pod numerem 12), na miejscu których powstała Ambasada Niemiec. Co ciekawe, według mieszkańców osiedla demontowane domki nie trafiły na wysypisko, lecz zostały wykorzystane przy rozbudowach reszty domków oraz przy budowie domków letniskowych poza Warszawą[8].

Zagrożenie likwidacją i protest

Koncepcja miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego z 09.2011, zakładająca zburzenie osiedla

Na początku lat 10. XXI wieku władze Warszawy zadeklarowały likwidację "tzw. osiedla Jazdów" do końca 2013 ze względu na jego słaby stan (brak centralnego ogrzewania, kiepski stan techniczny budynków) i "konieczność uporządkowania terenu"[2][7]. Wartość domków sprowadzono do kosztów ich rozbiórki i transportu, a w koncepcji miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego na ich miejscu przewidziano tereny usługowe. Pod presją administracyjną w 2011 i 2012 roku z osiedla wyprowadziło się 16 rodzin, a 4 domki rozebrano[4]. Działania władz spotkały się jednak z protestem mieszkańców osiedla, którzy zdecydowali się działać razem w Stowarzyszeniu Mieszkańców Domków Fińskich Jazdów[9]. Przeciwko rozbiórce wystąpił także ówczesny ambasador Finlandii w Polsce, Jari Vilén, dzięki któremu powstała polsko-fińska grupa robocza pracująca nad zachowaniem choć kilku domków.

Domki, z których zdążyli się już wyprowadzić dotychczasowi mieszkańcy, stały puste i niszczały. Jednakże, podczas kwietniowego spotkania wspomnianej polsko-fińskiej grupy zaproponowano jednorazowe udostępnienie ich osobom zwiedzającym podczas Nocy Muzeów 2013. Nie był to pierwszy "występ" osiedla w cyklu Nocy Muzeów, ponieważ już w 2012 organizowano spacery po osiedlu[10]. Do współpracy przy wydarzeniu zaproszono organizacje pozarządowe oraz inne, często nieformalne grupy.

Konsultacje społeczne nad przyszłością osiedla

Sukces i popularność domków podczas Nocy przyśpieszyły prace aktywistów i aktywistek działających na rzecz osiedla - powstała działająca do dziś inicjatywa Otwarty Jazdów[4], a w 2013 odbyły się pierwsze w historii stolicy konsultacje społeczne, przeprowadzone na wniosek 2000 mieszkańców Warszawy - 2 razy tylu, ile wynosiła minimalna ilość wymagana w uchwale Rady miasta. W konsultacjach opowiedziano się za pozostawieniem domków i przeznaczeniem tych, które stały puste, na cele społeczne, kulturalne i edukacyjne, oraz utrzymaniem funkcji mieszkalnej w tych wciąż zamieszkanych[11].

Osiedle dzisiaj

Instalacja prowadząca do Skweru Dialogu

Obecni gospodarze domków zostali wybrani na drodze rozpisanych konkursów i do dziś prowadzą różne działania społeczne, edukacyjne, kulturalne, ekologiczne, itd. Odbywają się różnego rodzaju wydarzenia, takie jak warsztaty, szkolenia, spotkania, pokazy filmowe, wykłady, koncerty, spektakle, itd. Partnerstwo prowadzi również cykl edukacyjny pod nazwą Otwarty Uniwersytet Jazdów. Statystyki prowadzone przez gospodarzy wskazują, że w 2018 roku na osiedlu odbyło się ponad 2500 wydarzeń, a osiedle odwiedziło ponad 63 000 gości[2].

Dziś osiedle liczy 27 domków - niecała 1/3 stanu początkowego z 1945 roku. 6 jest wciąż zamieszkanych, 18 użytkują organizacje pozarządowe i miejskie domy kultury, 1 jest spalony i czeka na odbudowę, a 2 stoją puste. Na osiedlu znajdują się także ogrody społecznościowe, łąki kwietne, pasieka, a pośrodku osiedla zorganizowano Skwer Dialogu. Decyzje w sprawie osiedla podejmowane są zawsze przy udziale i, jeśli to możliwe, konsensusie wszystkich organizacji-gospodarzy oraz mieszkańców[9].

Jeden z domków, Ladom, pod numerem 7/14

Aktualny stan domków i ich gospodarze

  • 3/4 - Jazzdów3przez4 (domek spalony)
  • 3/5 - Chata Numinosum
  • 3/6 - Otwarta Pracownia Jazdów
  • 3/8 - Miejskie Pszczoły
  • 3/9 - Solatorium, ogród społecznościowy Motyka i Słońce
  • 3/11 - domek mieszkańców, część domku jest pustostanem
  • 3/12 - Państwomiasto
  • 3/17 - Zaczarowany Ogród
  • 3/18 - Rotacyjny Dom Kultury (Dom Kultury Śródmieście)
  • 3/19 - domek mieszkańców
  • 5a/1 - Bullerbyn na Jazdowie
  • 5a/3 - Muzeum OdBudowy
  • 5a/4 - Autonomiczna Przestrzeń Edukacyjna, Klimablok, Zielone Mazowsze
  • 5a/7 - domek mieszkańców
  • 5a/8 - domek mieszkańców
  • 7/14 - Ladom
  • 7/29 - pustostan
  • 7/30 - Fundacja Międzynarodowe Inicjatywa Humanitarna
  • 10/1- domek mieszkańców
  • 10/2 - Przenośnia LAS (Staromiejski Dom Kultury)
  • 10/4 - domek mieszkańców
  • 10/5 - Partnerstwo Otwarty Jazdów (tzw. sołectwo)
  • 10/6 - pustostan, ogród społecznościowy Spółdzielni Krzak
  • 10/8 - Towarzystwo Polska Finlandia

Pawilon dawnego Szpitala Ujazdowskiego pod nr 5, 2012 rok

Aktualni użytkownicy pawilonów dawnego Szpitala Ujazdowskiego

  • 5 - Oddział XV Dzienny Psychiatryczny Rehabilitacyjny Samodzielnego Wojewódzkiego Zespołu Publicznych Zakładów Psychiatrycznej Opieki Zdrowotnej w Warszawie
  • 8a - pustostan, dawna łaźnia
  • 10a - Fundacja Pomoc Polakom na Wschodzie
  • 10b - Przedszkole nr 129 "Raj na Skarpie"

Przypisy

  1. Józef Sigalin, Warszawa 1944-1980. Z archiwum architekta, t.1, Warszawa 1986, s. 130-131.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Koźluk, M., Potempski, M., Śmiechowski, D., PAOJ Przewodnik Architektoniczny Osiedla Jazdów. Warszawa 2019.
  3. Stolica: warszawski tygodnik ilustrowany. R. 1, 1946, nr 6, s. 2
  4. 4,0 4,1 4,2 https://jazdow.pl/historia/
  5. 5,0 5,1 http://ulice.um.warszawa.pl/informacje/
  6. Bernatowicz T., Wicińska U., Rejon ulic Aleje Ujazdowskie - Piękna - Myśliwiecka - Agrykola w Warszawie. Studium historyczno-ubranistyczne z wytycznymi konserwatorskimi, Warszawa 1990.
  7. 7,0 7,1 https://wyborcza.pl/duzyformat/1,127290,15351883,Finskie_domki_to_jest_wstyd_.html
  8. https://warszawa.wyborcza.pl/warszawa/1,54420,10785785,Magiczne_osiedle_finskich_domkow__Czy_przetrwa_.html
  9. 9,0 9,1 https://issuu.com/miastodwa/docs/otwarty-jazdow
  10. http://www.kulturalna.warszawa.pl/pi/NM2012_02-05_informator.pdf
  11. http://konsultacje.um.warszawa.pl/sites/konsultacje.um.warszawa.pl/files/raport_konsultacje_osiedle_jazdow.pdf

Linki zewnętrzne

Zobacz też

Treści społeczności są dostępne na podstawie licencji CC-BY-SA, o ile nie zaznaczono inaczej.