Zabytek.png
nr w rej.
676

Gmach Główny (2018)

Gmach nocą (2019)

Gmach Główny Politechniki Warszawskiej – zabytkowy budynek Politechniki Warszawskiej, noszący adres plac Politechniki 1.

Obecnie mieści najbardziej reprezentacyjne pomieszczenia uczelni: gabinet Rektora, Salę Senatu oraz Dużą Aulę przykrytą świetlikiem i Małą Aulę, a także pomieszczenia administracyjne i Samorządu Studentów Politechniki Warszawskiej. W budynku mieszczą się także pomieszczenia administracyjne i dydaktyczne Studium Języków Obcych Politechniki Warszawskiej, Biblioteki Głównej, Wydziału Administracji i Nauk Społecznych oraz Wydziału Geodezji i Kartografii, a także pomieszczenia dydaktyczne Wydziału Elektrycznego i uczelniane bistro.

Historia przed powstaniem

Projekt Gmachu autorstwa Szyllera (1899)

Projekt Gmachu autorstwa Szyllera (1899)

Rzut gmachu autorstwa Szyllera (ok. 1900)

8 czerwca 1898 roku car Mikołaj II wydał dekret o utworzeniu Warszawskiego Instytutu Politechnicznego. Kilka miesięcy później, z początkiem jesieni, szkoła rozpoczęła nauczanie na trzech wydziałach: Mechanicznym, Chemicznym i Inżynieryjno-Budowalnym. Przemysłowiec Jan Gottlieb Bloch zaproponował wówczas Instytutowi dwuletnie, bezpłatne użytkowanie budynków przetwórni tytoniu "Union" przy ul. Marszałkowskiej 81, które do 1898 roku zostały zaadaptowane do celów edukacyjnych.

Początkowo lokalizacja kampusu uczelni rozpatrywana była m.in. w Parku Aleksandryjskim (ob. Park Praski). Zarząd Miasta finalnie ofiarował jednak Komitetowi Budowy Szkoły Politechnicznej plac po II Wystawie Higienicznej o powierzchni około 70 tysięcy m2, znajdujący się u zbiegu ulic Nowowiejskiej i Noakowskiego (wówczas Polnej). Wkrótce, dzięki staraniom Leopolda Juliana Kronenberga, Mieczysława Epsteina, Edwarda Natansona oraz Maurycego Poznańskiego, fundusz na budowę Politechniki powiększył się o kwoty przekazywane przez przemysłowców, kupców, kapitalistów, instytucje bankowe, społeczeństwo, a nawet Ministerstwo Skarbu. Zgromadzono łącznie kwotę 3,573 miliona rubli. Komisja Budowlana zajęła się wyborem projektu, rezygnując już na początku z rozpisania konkursu architektonicznego, tłumacząc, że w związku z krótkim terminem dzierżawy gmachów przy Marszałkowskiej nie można sobie pozwolić na odkładanie terminu rozpoczęcia budowy.

Początkowo Rosjanie wchodzący w skład Komisji zaproponowali, aby wykorzystać już istniejący projekt, który zdobył drugie miejsce w konkursie na Politechnikę Kijowską. Finalnie jednak zdecydowano się na wykonanie nowego projektu zespołu architektonicznego Politechniki, które powierzono na posiedzeniu Komisji w czerwcu 1898 roku dwóm cenionym w Warszawie architektom: Stanisławowi Szyllerowi i Bronisławowi Brochwicz-Rogóyskiemu. Obaj zobowiązali się dostarczyć gotowe projekty do 30 sierpnia 1898 roku. Na czas współpracy założyli firmę "Szyller-Rogóyski" i podzielili między sobą obowiązki - projekt Gmachu Głównego przypadł Szyllerowi, wraz z budynkami fizyki i elektrotechniki, Rogóyski zobowiązał się zaprojektować pozostałe budynki: chemiczny, mechaniczny, mieszkalny dla profesorów i drugi dla pracowników administracji. Następnie architekci wybrali się w trwającą ponad trzy tygodnie podróż po Europie, w czasie której mieli okazję zobaczyć, jakie rozwiązania architektoniczne i techniczne zastosowano na uczelniach politechnicznych w Wiedniu, Graz, Mediolanie, Zurychu, Strasburgu, Darmstadt, Paryżu, Londynie, Berlinie i Lipsku - podróż była spowodowana ich brakiem doświadczenia w realizacji takich inwestycji, bowiem ci projektowali do tej pory muzea, banki, kamienice czy kościoły. Szkice i wstępne projekty powstawały w wagonach kolejowych w czasie podróży między kolejnymi miastami. Gotowe projekty powstały w Polsce w ciągu 72 dni i zostały jednogłośnie zatwierdzone przez Komisję w Departamencie Przemysłu i Handlu Ministerstwa Skarbu w Petersburgu w maju 1899 roku, a 8 września wmurowano kamień węgielny pod budowę Gmachu Głównego.

Projekt i konstrukcja

Gmach po powstaniu (ok. 1913)

Gmach widoczny od strony ul. Nowowiejskiej (2020)

Nieregularny kształt działki zwężającej się w kierunku placu miejskiego (dziś plac Politechniki) nie pozwalał zastosować ukształtowanego pod koniec XIX wieku modelu zespołu wyższej uczelni technicznej, który składał się z gmachów regularnie rozmieszczonych wokół wewnętrznych dziecińców oraz z Gmachu Głównego stanowiącego dominantę w kompozycji. Gmach Główny został naniesiony na oś wyznaczoną kilka lat wcześniej schematem kompozycyjnym Wystawy Higienicznej zorganizowanej na tym terenie.

Efektem prac Szyllera jest reprezentacyjny gmach w duchu architektury późnego historyzmu, czerpiący z dorobku renesansu włoskiego i późnego baroku. Budynek na planie pięcioboku o różnej długości boków jest symetryczny względem osi łączącej środek elewacji frontowej z środkiem zaokrąglonego ryzalitu na styku elewacji tylnych. Dwukondygnacyjna fasada wejściowa została ujęta ryzalitami bocznymi zdobionymi tablicami z datami budowy gmachu i zwieńczonymi ponad gzymsem koronującym wazami na trójnogach.

Grupa rzeźbiarska na szczycie fasady Gmachu

Rok powstania na fasadzie Gmachu (2010)

Dolna część elewacji wejściowej trzema arkadami prowadzi do wnętrza budynku, zaś w części górnej umieszczono tej samej wielkości arkady okienne, rozdzielone zdwojonymi kolumnami. Ponad gzymsem koronującym umieszczono tablicę z wyrytą w cyrylicy nazwą uczelni (obecnie zastąpiona tablicą z nazwą polską). Na środku fasady widoczne są również alegorie pierwszych wydziałów uczelni: Górniczo-Hutniczego, Chemicznego, Inżynieryjno-Budowlanego oraz Mechanicznego. Całość wieńczy grupa rzeźbiarska zaprojektowana przez Piusa Welońskiego, przedstawiająca Geniusza Wiedzy i siedzące u jego stóp kobiety – personifikacje Fizyki i Chemii. Wśród postaci alegorycznych stoi chłopiec, symbol studiującej młodzieży.

Do budynku Gmachu Głównego prowadzi łagodny podjazd oraz niewysokie schody flankowane dwoma dekoracyjnymi lampami ustawionymi na jońskich kolumnach. Układ funkcjonalno-przestrzenny budynku został zaprojektowany zgodnie z najnowocześniejszymi ówcześnie standardami europejskimi. Przestrzeń otoczoną półtoratraktowymi skrzydłami Szyller podzielił dodatkowymi skrzydłami wydzielając trzy wewnętrzne dziedzińce. W skrzydle frontowym, na wzór budynków użyteczności publicznej, umieścił na parterze okazały westybul, szatnie i toalety. Zaprojektowany na planie kwadratu hall architekt podzielił czterema zdwojonymi filarami na sklepione krzyżowo przęsła.

Widok na Dużą Aulę i klatkę schodową z krużgankami

Widok na Dużą Aulę oraz klatkę schodową z krużgankami

Za westybulem znalazła się paradna, wielobiegowa klatka schodowa wysunięta na położony poniżej dziedziniec krużgankowy o powierzchni ponad 10002. Na trzech dolnych kondygnacjach znajdują się korytarze okalające dziedziniec i otwarte na zewnątrz arkadami filarowymi. Trzecie piętro krużganków zostało przykryte płaskim stropem, a w ścianach znalazły się prostokątne otwory. Nad klatką schodową w Gmachu Głównym Politechniki Warszawskiej, architekt zaprojektował szklane sklepienie rozpięte na stalowej konstrukcji. Imponujący dach przekrywający pięcioboczny dziedziniec zaprojektował inżynier Karol A. Jaenike, wykonała zaś firma Rohn, Zieliński i Spółka.

Świetlik nad dziedzińcem krużgankowym ma kształt dachu namiotowego wyznaczonego na planie pięcioboku i jego kalenica została wyniesiona o około 5,5 m ponad poziom dachu budynku. Konstrukcja przesłonięta jest szklanym plafonem przedstawiającym wzór przenikających się gwiazd i kół, wypełnionym mlecznym, zielonym i żółtym szkłem.

Prace przy wznoszeniu Gmachu Głównego Instytutu Politechnicznego przebiegały bez większych problemów aż do 13 lipca 1900 roku, kiedy kilkumetrowy gzyms wieńczący budynek od strony ulicy Nowowiejskiej wskutek zaniedbań majstra murarskiego i jego pomocnika runął na ziemię. W wyniku tej katastrofy zginęły 3 osoby, a 13 zostało rannych. Odpowiedzialnością za wypadek sąd obciążył Stefana Szyllera, jako pełniącego nadzór nad budową. Architekta skazano na dwa tygodnie aresztu, wypłacenie 1557 rubli odszkodowania ofiarom wypadku i pokrycie kosztów sądowych.

Prace budowlane przy budowie zespołu Politechniki zakończono na jesieni 1900 roku, a oficjalne otwarcie i poświęcenie budynków odbyło się 14 grudnia 1902 roku. Jedno z trzech zaplanowanych przez architekta skrzydeł zewnętrznych nie zostało wówczas zbudowane. Budynek został obliczony na 1000 studentów, których dopuszczono do użytkowania gmachu już w 1901 roku. Projekt został doceniony już w 1904 roku - architekta uhonorowano orderem św. Anny III klasy. Do dziś budynki Politechniki Warszawskiej z reprezentacyjnym Gmachem Głównym są uważane za jeden z najpiękniejszych zespołów akademickich w Polsce.

Wojna, odbudowa i okres powojenny

Gmach Główny po zniszczeniach wojennych (1945)

Gmach Główny po wstępnej odbudowie (1948)

Gmach silnie ucierpiał w czasie walk powstańczych prowadzonych w 1944 roku na terenie Politechniki. 60% wnętrz zostało całkowicie wypalone, zachował się jedynie wewnętrzny dziedziniec krużgankowy i część pomieszczeń na różnych poziomach. Dach spłonął w całości, a największym dewastacjom uległa część audytoryjna w środkowym skrzydle wraz z biblioteką. Został także zniszczony strop nad Małą Aulą, niektóre partie budynku uległy całkowitemu zawaleniu.

W 1946 roku rozpoczęto przygotowania do odbudowy obiektu, rozpoczętej w kolejnym roku. W grudniu 1948 roku w częściowo odbudowanym gmachu odbył się Kongres Zjednoczeniowy Polskiej Partii Robotniczej i Polskiej Partii Socjalistycznej. Dla upamiętnienia tego wydarzenia plac przed Gmachem Głównym nazwano placem Jedności Robotniczej (ob. Plac Politechniki). W ramach odbudowy, trwającej do 1950 roku, prowadzonej przez Czesława Duchnowskiego odtworzono przedwojenny obiekt oraz zbudowano trzecie skrzydło przy ul. Nowowiejskiej domykając symetryczną kompozycję gmachu. Umieszczono w nim dziekanaty, Salę Senatu, bibliotekę, a także audytoria i pracownie studenckie.

Po finalnej powojennej rekonstrukcji, która miała miejsce na 50-lecie Politechniki w 1965 roku, odtworzono również elementy rzeźbiarskie, a postać Chemii na grupie rzeźbiarskiej zastąpiono bardziej czytelną alegorią Architektury. Wtedy też gmach został wpisany do rejestru zabytków.

Duża Aula z przekryciem (2011)

W 1995 roku szklane przekrycie auli gmachu zostało odtworzone według projektu dr inż. Szczepana Lutomirskiego z Instytutu Mechaniki Konstrukcji Inżynierskich powstałego na bazie pierwotnego projektu Stefana Szyllera. W latach 1996-1999 zrealizowano w wewnętrznym skrzydle obiektu nadbudowę projektu Hanny Gutkiewicz-Czajkowskiej o nowoczesnej formie kontrastującej z historyczną stylistyką z przeznaczeniem na pomieszczenia nowej biblioteki.

Gmach przed remontem (2010)

Do 2000 roku przez Gmachem Głównym znajdował się parking samochodowy (a wcześniej przystanek dorożek), który został przekształcony na plac z ławkami i drzewami projektu prof. Konrada Kuczy-Kuczyńskiego. W 2012 roku zrewaloryzowano wnętrze Dużej Auli, jednocześnie odsłaniając spod warstw farb wykonane z piaskowca elementy dekoracji architektonicznej. W następnym roku oddano do użytku windę, co zwiększyło dostępność gmachu dla osób niepełnosprawnych. W 2015 roku dokonano odnowienia gmachu, który podniósł liczne kontrowersje w kwestii zastosowanej kolorystyki[1]

Aktualnie rozważana jest propozycja zadaszenia wszystkich dziedzińców Gmachu Głównego, co powiększyłoby przestrzeń rekreacyjno-dydaktyczną.

Źródła

Wczytywanie mapy…
Treści społeczności są dostępne na podstawie licencji CC-BY-SA, o ile nie zaznaczono inaczej.