Tablica upamiętniająca Galerię Luksenburga oraz Teatrzyk Qui Pro Quo

Galeria Luksenburga (Luxenburga) – nieistniejący pasaż handlowy, który znajdował się przy ul. Senatorskiej 29.

Początkowo opisywany teren należał do zakonu reformatów z pobliskiego kościoła św. Antoniego, jednak na początku XX wieku został on nabyty przez żydowskiego kupca Maksymiliana Luksenburga. Był to rozległy teren, który ciągnął się wzdłuż klasztoru reformatów od ul. Senatorskiej aż do ul. Niecałej.

Budowa galerii trwała w latach 19071909 według projektu Leona S. Drewsa oraz Czesława Przybylskiego, podczas prac budowlanych natrafiono na szczątki 30 osób, prawdopodobnie z okresu wojen ze Szwecją. Pasaż składał się dwóch podłużnych, równoległych budynków ustawionych na skrajach posesji, między którymi poprowadzono wewnętrzną uliczkę nakrytą dachem z barwionego na niebiesko szkła, jednak nie zrealizowano całości planu – budynki nie zajęły całej długiej posesji i nie zostały doprowadzone do ulicy Niecałej.

Elewacje zyskały wystrój późnoklasycystyczny, silnie zmodernizowany, dodatkowo elewacja od strony ulicy Niecałej uzupełniona została o gmach frontowy z bramą. Wewnątrz znalazły się mozaiki wykonane przez Stanisława Jagmina. Rozległe pomieszczenie powstało także pod ulicą, początkowo planowano jego połączenie z poziomem „ulicy” ruchomymi schodami – byłyby to pierwsze tego typu schody w Warszawie gdyby nie to, że najpewniej ze względu na koszty takowych nigdy nie zainstalowano.

Na początku w podziemiach działało wrotkowisko z restauracją i barem amerykańskim, jednak już w 1912 roku ustąpiło ono miejsca Teatrowi Żydowskiemu, na którego potrzeby pomieszczenie specjalnie przebudowano. Od 1914 roku działało kino Momus. Mieścił się tutaj także Hotel Grand z secesyjnym wystrojem wnętrz zaprojektowanym przez E. Trojanowskiego oraz inne obiekty, w których razem było 700 pokoi. Znajdowała się tutaj także największa w Warszawie sala bilardowa.

Okres I wojny światowej przyniósł galerii niemal kompletny upadek, sklepy pozamykano, zła sytuacja finansowa wstrzymała plany rozbudowy – wyburzono jedynie kamienicę przy Niecałej 10, jednak w jej miejscu nic nie powstało. Mimo to nadal działały kina, a potem także utworzony w 1919 roku kabaretowy teatrzyk „Qui Pro Quo”. Prowadzili go Jerzy Boczkowski i Seweryn Majde, a występowali w nim m.in. Eugeniusz Bodo, Adolf Dymsza, Stefcia Górska, Loda Halama, Fryderyk Jarosy, Kazimierz Krukowski, Tadeusz Olsza, Hanka Ordonówna, Zula Pogorzelska i Mira Zimińska – ich wszystkich upamiętnia tablica pamiątkowa umieszczona przy skrzyżowaniu Canaletta z Senatorską. Przedstawienia zapowiadał jeden z najbardziej znanych konferansjerów przedwojennej Warszawy – Fryderyk Jarosy.

W 1920 roku zaczęto przebudowę wnętrz na potrzeby nowego kina, i choć budowa skończyła się w 1922 roku, to wykańczanie wnętrz wlokło się do 1924 roku – dopiero w styczniu 1925 roku swoje podwoje otworzyło kino Splendid – jego wnętrza wykonano w stylu art déco z bogatymi motywami egipskimi. W kinie znalazły się dwa tysiące miejsc w parterze oraz dwie kondygnacje balkonów, sala miała wysokość 18 metrów. W suficie znalazł się otwór porównywany ze zwieńczeniem rzymskiego Panteonu, który na czas seansów zakrywany był „ruchomym niebem”, na którym wymalowane były gwiazdy. Ekran ujęty był stylizowaną egipską bramą strzeżoną przez płaskorzeźby postaci Hathor (bogini nieba) i Herachty (bogini słońca), ponad sceną znalazło się zaś wyobrażenie Izydy. Balustrady balkonów ozdobiły płaskorzeźby chłopców tuczących gęsi, boczne zaś ściany rytmizowały pary pilastrów o głowach lotosu, egipskie portale i malowidła.

Kinem Splendid kierował Jerzy Starczewski, a czasem jednak kino zmieniło nazwę na Sfinks, które pod tą nazwą działało do 1939 roku. Co warte uwagi, kino żyło w symbiozie z pobliskim teatrzykiem „Qui Pro Quo”, i gdyby na jedne zabrakło biletów, można było spokojnie wybrać się do drugiego obiektu. W galerii w latach 19301932 znajdowało się ognisko Towarzystwa Przyjaciół Dzieci Ulicy Kazimierza Lisieckiego, działał także teatr Kameralny.

Budynek galerii został zniszczony w 1944 roku, resztki metalowych konstrukcji przez pewien czas po wojnie wyłaniały z okolicznych ruin. Ostatecznie usunięto je w latach 50. XX wieku, a w ich miejscu wytyczono ulicę Canaletta. Adres Senatorska 29 nosi natomiast położony po sąsiedzku budynek będący częścią klasztoru reformatów, na którym znajduje się kamień upamiętniający rozstrzelanie 8 sierpnia 1944 roku 15 osób.

Linki zewnętrzne

Treści społeczności są dostępne na podstawie licencji CC-BY-SA, o ile nie zaznaczono inaczej.