Ujednoznacznienie
Ten artykuł dotyczy cmentarza. Zobacz też: zespół przystankowy Powązki-Cmentarz Wojskowy.

Dom Przedpogrzebowy

Cmentarz Wojskowy (znany też jako Powązki Wojskowe) – cmentarz komunalny, który znajduje się na Powązkach w dzielnicy Żoliborz, przy ul. Powązkowskiej 43/45.

Historia

Kwatera powstańców styczniowych

Kwatera batalionu "Zośka"

Dolinka Katyńska

Nagrobek Bolesława Bieruta

Cmentarz został założony w 1912 roku jako cmentarz żołnierzy carskich z warszawskiego garnizonu i początkowo zajmował jedynie niewielką przestrzeń w południowej części obecnej nekropolii, w sąsiedztwie znajdujących się niedaleko rosyjskich koszar oraz fortu. Na terenie cmentarza wzniesiono cerkiew św. Mikołaja, najpewniej przeniesioną z innego miejsca, oraz ozdobną bramę wjazdową z cebulastą kopułą. Z tego okresu do dzisiaj pozostały trzy groby.

Podczas I wojny światowej teren ten przejęli Niemcy, którzy na północ od istniejącego cmentarza zaczęli grzebać poległych w walkach Niemców – łącznie mogło zostać ich pochowanych aż 20 tysięcy. Oba cmentarze zbliżały się ku sobie, wobec czego w 1918 roku zostały oficjalnie połączone i oficjalnie rozplanowane, a w 1921 roku nekropolia uzyskała rangę cmentarza wojskowego – pochowano tutaj uczestników powstań narodowych, w tym listopadowego i styczniowego. W okresie międzywojennym cerkiew przebudowano na kaplicę katolicką, a w bramie wjazdowej zdemontowano szczyt z kopułą, w pobliżu cmentarza powstał także kościół św. Jozafata. W 1937 roku cmentarz powiększono do 17,2 hektarów.

Podczas II wojny światowej część cmentarza została wydzielona na pochówki dla Niemców, zaś w wyniku walk nagrobki i ogrodzenie uległo zniszczeniu jedynie z niewielkim stopniu. Wkrótce po wojnie chowano tutaj między ciała ekshumowane z innych miejsc Warszawy (np. z cmentarza przy Szpitalu Ujazdowskim czy spod murów miejskich, gdzie pochowano poległych w wyniku wybuchu samochodu-pułapki) oraz niemieckich jeńców, jednak groby tych ostatnich usunięto w latach 50. XX wieku. Teren Cmentarza Wojskowego był też najpewniej miejscem tajnych pochówków ofiar ówczesnej Służby Bezpieczeństwa (obecnie trwają poszukiwania szczątków m.in. Witolda Pileckiego i Augusta E. Fieldorfa), kilka szczątków udało się zidentyfikować w 2012 roku. W pobliżu tych miejsc chowano później również prominentnych działaczy ówczesnego ustroju.

W 1964 roku nekropolia została przejęta przez miasto, stając się cmentarzem komunalnym – nekropolię powiększono o kilka hektarów i przystąpiono do modernizacji cmentarza, wykonanej w latach 1966-1969 według projektu Elżbiety Jankowskiej z zespołem. Wówczas wybudowano nowy dom przedpogrzebowy (projektu Z. Gnassa, R. Sobolewskiego i E. Wakulicz) w miejscu rozebranej, drewnianej kaplicy, oraz stworzono nową bramę wjazdową od strony ul. Powązkowskiej. W 1998 roku przywrócono tradycyjną nazwę "Cmentarz Wojskowy". W 2010 roku, w siedem miesięcy po katastrofie smoleńskiej, odsłonięto pomnik katastrofy smoleńskiej, natomiast w 2012 roku rozpoczęto ekshumacje ofiar terroru komunistycznego, pochowanych w tzw. kwaterze Na Łączce – w ich ramach w 2012 roku wykopano szczątki 117 osób, zaś w 2013 roku 92 osób, w większości zamordowanych strzałem w tył głowy. Część szczątków pochowano na Cmentarzu Północnym, na 2014 rok planowano utworzenie specjalnej kwatery na Cmentarzu Wojskowym, w której pochowano by wszystkie odnalezione w kwaterze "Ł" szczątki – zadecydowano też, że kwatera ta otrzyma status cmentarza wojennego, a wpis został dokonany pod koniec października. Konkurs na koncepcję kwatery-mauzoleum rozpisano jednak dopiero w grudniu 2014 roku i co prawda rozstrzygnięto w marcu 2015 roku, jednak po kilku dniach okazało się, że zwycięski projekt jest plagiatem – w tej sytuacji kilkanaście dni później zespół konkursowy rekomendował do realizacji projekt Jana Kuki i Michała Dąbka, który wcześniej otrzymał wyróżnienie, jednak wobec tego projektu też pojawiły się zarzuty o plagiat. Prace rozpoczęto pod koniec czerwca 2015 roku, pierwszy fragment ma być odsłonięty 27 września 2015 roku, a całość będzie gotowa w 2016 roku.

Pod koniec 2013 roku pojawiła się również zapowiedź, aby na Cmentarzu Wojskowym ustawić pomnik Chwały Lotnikom Polskim – pomysł zaaprobowała prezydent miasta Hanna Gronkiewicz-Waltz, w 2015 roku ma zostać wmurowany kamień węgielny, zaś odsłonięcie pomnika przewidziane jest na 5 listopada 2018 rok – jest to data pierwszego lotu wojskowego polskiego samolotu, kiedy to dwaj polscy piloci, Stefan Bastyr i Janusz de Beaurain, wzbili się w powietrze dwupłatowcem z lwowskiego lotniska Lewandówka i następnie zbombardowali wycofujących się spod dworca kolejowego Ukraińców.

Cm.Wojskowy (kwatera AL 2).JPG
Cmentarz Wojskowy (kw. LWP).JPG
Cmentarz Wojskowy (pomnik ofiar katastrofy smoleńskiej).JPG

Wygląd współczesny

Cmentarz Wojskowy zajmuje współcześnie obszar 24 hektarów i jest zlokalizowany pomiędzy ul. Powązkowską, al. Obrońców Grodna, al. Prymasa Tysiąclecia oraz planowaną ul. Krasińskiego, brama główna wiedzie od strony ul. Powązkowskiej. Od wejścia w głąb cmentarza wiedzie Aleja Główna, przechodząca dalej w Pierwszą Aleję Zasłużonych (utworzoną w 1925 roku), która jest jedną z trzech takich alei – Druga odchodzi zaraz za bramą w kierunku zachodnim, zaś Trzecia jest prostopadła do Pierwszej w głębi cmentarza.

Na cmentarzu znajdują się także liczne kwatery poświęcone konkretnym jednostkom wojskowym z różnych okresów – istnieją więc kwatera powstańców styczniowych (C13), kwatera żołnierzy I wojny światowej (A5), kwatery żołnierzy wojny polsko-bolszewickiej (osiem kwater) i przede wszystkim liczne kwatery żołnierzy II wojny światowejArmii Krajowej, Armii Ludowej, Gwardii Ludowej, Kościuszkowców oraz ofiar niemieckiego terroru. Wśród nich wyróżniają się tzw. "Kwatera na Łączce" oraz "Dolinka Katyńska". Na terenie nekropolii znajduje się również cmentarz polskokatolicki.

Pochowani na cmentarzu

Galeria

Cmentarz Wojskowy (kwatera A24).JPG
Cmentarz Wojskowy (kw. poległych 1918-1920).JPG
Cmentarz Wojskowy (pomnik Gloria Victis).JPG
Cm Wojskowy (nagrobek T. Borowskiego).JPG
Cm Wojskowy (nagrobek J. Brzechwy).JPG
Cm Wojskowy (nagrobek A. E. Fieldorfa).JPG
Cm Wojskowy (nagrobek F. Fiszera).JPG
Cm Wojskowy (nagrobek K. I. Gałczyńskiego).JPG
Cm Wojskowy (nagrobek A. Godlewskiego).JPG
Cm Wojskowy (nagrobek W. Gomułki).JPG
Cm Wojskowy (nagrobek K. Górskiego).JPG
Cm Wojskowy (nagrobek A. Hanuszkiewicza).JPG
Cm Wojskowy (nagrobek R. Kapuścińskiego).JPG
Cm Wojskowy (nagrobek L. Kołakowskiego).JPG
Cm Wojskowy (nagrobek J. Kuronia).JPG
Cm Wojskowy (nagrobek S. Kuryłowicza).JPG
Cm Wojskowy (nagrobek J. Marchlewskiego).JPG
Cm Wojskowy (nagrobek M. Spychalskiego).JPG
Cm Wojskowy (nagrobek Sygietyńskich).JPG
Cm Wojskowy (nagrobek Syrkusów).JPG
Cm Wojskowy (nagrobek W. Szpilmana).JPG
Cmentarz Wojskowy (nagrobek K. Świerczewskiego).JPG
Cm Wojskowy (nagrobek J. Tuwima).JPG
Cm Wojskowy (nagrobek A. Zelwerowicza).JPG

Linki zewnętrzne

Treści społeczności są dostępne na podstawie licencji CC-BY-SA, o ile nie zaznaczono inaczej.