Ujednoznacznienie
Ten artykuł dotyczy cmentarza na Woli. Zobacz też: Cmentarz Żydowski na Bródnie, w Radości i w Aleksandrowie.

Brama główna cmentarza

Cmentarz Żydowski na Woli – cmentarz żydowski (kirkut) położony na Woli, przy ul. Okopowej 49/51, jedyna czynna nekropolia żydowska w Warszawie.

Dojazd na cmentarz możliwy jest wszystkimi środkami komunikacji miejskiej, które zatrzymują się w zespołach Esperanto oraz Cmentarz Żydowski.

Historia

Aleja główna cmentarza

Fragment cmentarza

Fundamenty budynków zniszczonych przez Niemców w 1943 roku

Przez kilkaset lat żyjący w Warszawie i okolicach Żydzi nie mieli własnego cmentarza, a na pochówki musieli jeździć do Sochaczewa, Grodziska Mazowieckiego czy Nowego Dworu. Dopiero w 1780 roku powstał cmentarz na Bródnie, zaś w 1806 roku warszawska gmina żydowska uzyskała zgodę i założyła własny cmentarz na piaszczystej wydmie na Woli, za Okopami Lubomirskiego. Wówczas też odbyły się tutaj pierwsze pochówki – pogrzebani zostali jako pierwsi niejaki Nachum syn Nuchuma z Siemiatycz (zm. 1806) oraz Elka Junghof (zm. 1806), choć niektóre źródła w przypadku obu pochówków podają datę 1807. Warto zauważyć, że na cmentarz nie było prostego przejazdu przez ul. Gęsią, trzeba było najpierw wyjechał poza okopy przez rogatki wolskie lub powązkowskie.

Przez pierwsze lata istnienia cmentarza zarządziła nim specjalne bractwo Chewra Kaddisza, a zmarłych chowano w różnych częściach nekropolii, zależnie od płci oraz stanu cywilnego, jednak w latach 20. XIX wieku powołano do życia tzw. Dozór Bóżniczy, któremu przy niezadowoleniu bractwa przypisano administrację pogrzebową. Cmentarz posiadał początkowo jedynie drewniane ogrodzenie, dopiero w 1828 roku powstał dom przedpogrzebowy, a wkrótce potem częściowe murowane ogrodzenie. Wszystkie te obiekty uległy jednak spaleniu i zniszczeniu podczas powstania listopadowego, kiedy w dniach 6-7 września 1831 roku wojska rosyjskie szturmowały Warszawę.

W 1832 roku powstał nowy dom przedpogrzebowy, rozbudowany w 1854 roku, w latach 1856-1857 wystawiono prowizoryczny parkan, poszczególne kwatery ogrodzono, a na terenie cmentarza zasadzono pierwsze drzewa, choć plany przewidywały znacznie szerzej zakrojone prace. Powstała też szkółka drzew, którymi z czasem obsadzano kolejne połacie cmentarza. W latach 70. XX wieku teren cmentarza uporządkowano, w 1875 roku wytyczono dojazd wzdłuż ul. Gęsiej, w latach 1877-1878 wybudowano zaprojektowaną przez Adolfa Schimmelpfenniga synagogę z nowym domem przedpogrzebowym, podzielonym na część męską i żeńską, a w 1889 roku nekropolię włączono w granice Warszawy. Dopiero na przełomie XIX i XX wieku cmentarz ostatecznie otoczono pełnym murem. W 1906 roku dom przedpogrzebowy został odremontowany, a w 1907 roku przy wejściu powstał wodotrysk, istniejący do dziś, wystawiony przez Maurycego Frydmana dla uczczenia pamięci swojej zmarłej żony Pauliny.

Cmentarz z czasem stał się miejscem pochówku elity żydowskiej (darmowe pochówki dla najbiedniejszych odbywały się już tylko na Bródnie), początkowo dla zapewnienia odpowiedniej przestrzeni był powiększany przynajmniej siedmiokrotnie (w 1824, 1840, 1848, 1850, 1860, 1863 i 1869 roku), zaś około 1915 roku po raz pierwszy zaczęto usuwać stare nagrobki, a na tzw. nasypach, czyli w usypanej warstwie ziemi, dokonywano kolejnych pochówków – w okresie międzywojennym usypano 14 tego typu nasypów. Do dzisiaj ich pozostałością są charakterystyczne wzniesienia widoczne między innymi przy alei głównej. W latach 1927-1929 odnowiono zabudowania cmentarne oraz część nagrobków, planowano też budowę nowego domu przedpogrzebowego, na co jednak zabrakło funduszy. Do 1939 roku na cmentarzu pochowano około 150 tysięcy osób, rozpoczęto też budowę Mauzoleum Żydów Bojowników o Niepodległość Polski, jednakże wybuch wojny wstrzymał prace i przekreślił możliwość realizacji mauzoleum.

W czasie okupacji niemieckiej cmentarz znalazł się w granicach getta, i choć wyłączono go z granic w grudniu 1941 roku, to pochówki nadal się tu odbywały – często w masowych grobach. W bliskim sąsiedztwie cmentarza, na terenie boiska Skry przy ul. Gibalskiego odbywały się także masowe egzekucje Polaków i Żydów. W maju 1943 roku, po stłumieniu powstania w getcie warszawskim, Niemcy zburzyli bożnicę, wozownię i dom przedpogrzebowy – ich fundamenty są widoczne po prawej stronie przy wejściu, sam cmentarz został opuszczony, ale nie zdewastowany. Znaczne zniszczenia przyniósł dopiero okres powstania warszawskiego, gdyż zaciekłe walki toczyły tu bataliony Armii Krajowej "Zośka" oraz "Parasol". W wyniku walk nekropolia została uszkodzona w około 40%.

Pozbawiony opieki cmentarz zaczął zarastać, a władze planowały jego powolną likwidację – 60-metrowy pas w południowej części miał zostać przykładowo przekazany pod przedłużenie ul. Anielewicza w kierunku ul. Młynarskiej. Dopiero w latach 80. XX wieku rozpoczęto jego porządkowanie, choć nadal ogromną jego część stanowi swoisty las samosiejek pełen poprzewracanych macew. Od 2001 roku cmentarzem zarządza gmina wyznaniowa, nadal odbywają się tutaj pochówki, planowana jest też odbudowa bożnicy. W 2014 roku cmentarz, wraz z sąsiednimi nekropoliami na Powązkach, został umieszczony na liście Pomników Historii.

Wygląd współczesny

Macewy na cmentarzu

Kamienny słupek z numerami kwater i rzędów

Kirkut, czyli żydowski cmentarz, położony jest na Woli między ul. Anielewicza, ul. Okopową, ul. Kolską, ul. Smętną oraz ul. Młynarską, zajmuje powierzchnię ponad 33 hektarów i podzielony jest na ulice, kwatery i rzędy. Kwatery, których jest łącznie 104, podzielono około 1859 roku na różne rodzaje: porządkowe (rodzina nie zadeklarowała czy jest ortodoksyjna czy asymilancka), konserwatywne, postępowe (dla asymilatów) i dziecinne. W konserwatywnych i porządkowych kwaterach obowiązywał dodatkowo podział na męskie i żeńskie, istniejący od początku funkcjonowania nekropolii, który zaniknął wśród Żydów postępowych. Z czasem pojawiła się także część wojskowa oraz gettowa.

Groby zdobiono macewami, początkowo pozbawionymi jakichkolwiek napisów, z czasem wykształciły się jednak charakterystyczne, symboliczne znaki oraz napisy, które opisują cechy i zalety zmarłego, np. lwy, księgi, drzewa, dzbany, świece. Inskrypcje wyryte są zarówno w języku hebrajskim (początkowo tylko takie były dozwolone), jak i w rosyjskim, polskim (od 1852 roku) czy niemieckim (od 1840 roku). Zgodnie z żydowską tradycją cmentarz żydowski nigdy nie może zmienić swojego przeznaczenia, a Żyd w swoim grobie musi być pochowany głową w kierunku Jerozolimy, by w dniu Sądu Ostatecznego móc wyruszyć właśnie w jej kierunku. Wyrazem pamięci dla zmarłych jest między innymi zostawianie kamieni na grobie. Gdy z czasem coraz bardziej liberalizowały się poglądy na temat pochówków, na grobach pojawiały się bardziej wyrafinowane pomniki oraz grobowce.

Cmentarz jest obecnie zaniedbany, w części położone głębiej od ulicy przypomina gęsty las, a dobrze utrzymana jest jedynie część wokół wejścia wraz z główną aleją, na której dzisiaj dokonywane są pochówki. Można tu też spotkać okazałe pomniki, mauzolea oraz tzw. ohele (hebr. namioty), przypominające małe domki, które znajdują się na grobach zasłużonych rabinów czy cadyków, gdzie zostawiane są karteczki z prośbami. W całej historii cmentarza pochowano tutaj ponad 250 tysięcy osób.

Na cmentarzu znajduje się także pomnik Janusza Korczaka, pomnik Miliona Żydowskich Dzieci, pomnik Partyzantów Gwardii Ludowej oraz pomnik Powstańców Getta. Zaraz obok cmentarza, przy ul. Gibalskiego, znajduje się również pomnik Wspólnego Męczeństwa Żydów i Polaków.

Zwiedzanie

Pomnik Miliona Żydowskich Dzieci

Gmina Wyznaniowa Żydowska w Warszawie udostępnia cmentarz do zwiedzania w następujących godzinach:

  • od poniedziałku do czwartku: 10.00 – 17.00
  • w piątek: 9.00 – 13.00
  • w niedzielę: 11.00 – 16.00

W miesiącach jesienno-zimowych cmentarz jest otwarty do zmroku. W soboty (szabas) oraz święta żydowskie cmentarz jest nieczynny. Na terenie nekropolii mężczyzn obowiązuje nakrycie głowy, zaś przed opuszczeniem cmentarza wszyscy zobowiązani są umyć ręce.

Pochowani na cmentarzu

(*) Gwiazdką oznaczone zostały groby symboliczne.

Galeria

Linki zewnętrzne

Treści społeczności są dostępne na podstawie licencji CC-BY-SA, o ile nie zaznaczono inaczej.